عکس سلفی در اینستاگرام به کشف گونه جدیدی از گیاهان منجر شد

پژوهشگران با سرنخ عکسی در اینستاگرام، گونه جدیدی از نیلوفر آبی غول‌پیکر را در کلمبیا شناسایی کردند که شاید در آستانه انقراض باشد.

گاهی کشفیات علمی از جایی آغاز می‌شوند که هیچ‌کس انتظارش را ندارد. انتشار یک عکس سلفی معمولی در اینستاگرام، پژوهشگران را به شناسایی گونه‌ای ناشناخته از نیلوفر آبی غول‌پیکر در کلمبیا رسانده است.

دانشمندان در پژوهشی جدید موفق به شناسایی گونه‌ای از نیلوفر آبی به نام Victoria colombiana شده‌اند که نخستین سرنخ وجود آن در تصویری منتشرشده در اینستاگرام دیده شد. این کشف پس از نزدیک به دو سال بررسی و سفر اکتشافی پنج‌روزه به شرق کلمبیا به تأیید رسید.

کارلوس ماگدالنا، پژوهشگر باغ‌های گیاه‌شناسی سلطنتی کیو در بریتانیا و نویسنده اصلی مطالعه، می‌گوید جهان سرشار از گونه‌های زیستی شگفت‌انگیزی است که بسیاری از آن‌ها پیش از آنکه انسان فرصت شناختشان را پیدا کند، در حال نابودی هستند.

ماجرا به دسامبر ۲۰۲۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که جرمیا هریس، مالک یک مرکز پرورش گیاهان گوشت‌خوار در آمریکا، تصویری از خودش در کنار نیلوفر آبی غول‌پیکری در منطقه اینیریدا در شرق کلمبیا منتشر کرد.

هریس تصور می‌کرد گیاه موجود در تصویر از گونه شناخته‌شده نیلوفر آبی غول‌پیکر آمازونی (Victoria amazonica) است که در حوضه آمازون رشد می‌کند. اما ماگدالنا پس از دیدن عکس متوجه نکته‌ای غیرعادی شد: براساس اطلاعات موجود، چنین گونه‌ای نباید به‌طور طبیعی در نزدیکی رودخانه اینیریدا وجود داشته باشد. همین اختلاف جغرافیایی، احتمال کشف گونه‌ای ناشناخته را مطرح کرد.

پژوهشگران زمانی به وجود گونه‌ای جدید مشکوک شدند که متوجه شدند نیلوفر آبی موجود در عکس، در منطقه‌ای خارج از زیستگاه طبیعی گونه شناخته‌شده رشد کرده است

ماگدالنا ابتدا تصاویر ماهواره‌ای منطقه را بررسی کرد و توانست وجود گیاهانی از سرده ویکتوریا را در آنجا تشخیص دهد. سپس با هریس تماس گرفت و مطمئن شد گیاهان مشاهده‌شده در تصاویر ماهواره‌ای با نمونه‌ای که او از نزدیک دیده بود، مطابقت دارند.

پژوهشگر بریتانیایی پس از بررسی‌های اولیه، با مائوریسیو برنال رودریگز، پژوهشگر یکی از باغ‌های گیاه‌شناسی بوگوتا، و اعضای جوامع بومی منطقه همکاری کرد تا سفر اکتشافی برای شناسایی گیاه ترتیب دهد. نزدیک به دو سال طول کشید تا گروه بتواند راهی منطقه شود. بااین‌حال، حتی پس از رسیدن به محل نیز کشف گونه جدید قطعی نبود.

پژوهشگران در جریان سفر پنج‌روزه خود چندین روز به جست‌وجو پرداختند، اما تنها دو نمونه نیلوفر آبی پیدا کردند که هیچ‌کدام گل نداشتند.

نبود گل مشکل مهمی بود؛ زیرا برای شناسایی علمی و توصیف رسمی گونه جدید، پژوهشگران به نمونه‌ای نیاز داشتند که اندام‌های زایشی گیاه را نیز شامل شود. این نمونه پس از جمع‌آوری، خشک و پرس می‌شود و به‌عنوان سندی برای بررسی و مقایسه با گونه‌های دیگر در مجموعه‌های گیاه‌شناسی نگهداری می‌شود.

سرانجام در آخرین شب سفر، زمانی که گروه تقریباً فرصت خود را از دست داده بود، گوستاوو ملو، قایقران محلی، به پژوهشگران کمک کرد تا مجموعه دیگری از نیلوفرهای آبی را پیدا کنند. خوشبختانه یکی از گیاهان گل داده بود و امکان جمع‌آوری نمونه موردنیاز فراهم شد.

گروه در مجموع هفت گیاه را در دو دریاچه شناسایی و بررسی کرد و پس از پایان کار، به‌سختی توانست خود را به پرواز بازگشت برساند. نتایج این بررسی‌ها سرانجام به شناسایی رسمی گونه ویکتوریا کلمبیانا منجر شد. جزئیات کشف در ژورنال Phytotaxa منتشر شده است.

پژوهشگران همچنین پیشنهاد کرده‌اند که نیلوفر آبی دیگری به نام Victoria mattogrossensis نیز به‌عنوان گونه‌ای مستقل طبقه‌بندی شود. با پذیرش این پیشنهاد، شمار گونه‌های شناخته‌شده سرده ویکتوریا به پنج گونه می‌رسد.

نکته جالب اینکه نام جرمیا هریس، منتشرکننده عکس اینستاگرامی، و گوستاوو ملو، قایقرانی که در یافتن گیاه نقش داشت، همراه با اعضای بومی گروه و پژوهشگران اصلی در فهرست نویسندگان مقاله علمی ثبت شده است.

ماگدالنا تأکید می‌کند که این کشف بدون همکاری متخصصان گیاه‌شناسی، جوامع بومی و استفاده از فناوری‌هایی مانند تصاویر ماهواره‌ای و سامانه اطلاعات جغرافیایی ممکن نبود. به گفته او، حتی ابزارهای ساده‌ای مانند اینستاگرام و واتساپ که بسیاری از مردم هر روز از آن‌ها استفاده می‌کنند، می‌توانند در کشفیات علمی نقش داشته باشند.

با وجود اهمیت کشف، پژوهشگران درباره آینده نیلوفر آبی جدید نگران‌اند. براساس برآوردهای اولیه، ممکن است تنها ۳۰ تا ۵۰ نمونه از ویکتوریا کلمبیانا در طبیعت باقی مانده باشد.

البته احتمال وجود جمعیت‌های کشف‌نشده در مناطق دیگر همچنان مطرح است، اما تعداد اندک نمونه‌های شناسایی‌شده نشان می‌دهد که این گونه ممکن است در معرض خطر انقراض بسیار شدید قرار داشته باشد. گروه پژوهشی قصد دارد مدارک لازم را برای بررسی وضعیت حفاظتی گیاه به اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) ارائه کند.

طبق تخمین‌ها، فقط ۳۰ تا ۵۰ نمونه از گونه تازه شناسایی شده در طبیعت باقی مانده است

دانشمندان امیدوارند شناسایی گونه جدید، فرصت حفاظت از آن را نیز فراهم کند. یکی از برنامه‌های پیشنهادی، ایجاد جمعیت‌هایی از گیاه در دریاچه‌های نزدیک به محل سکونت جوامع بومی است تا ساکنان منطقه بتوانند در مراقبت و نظارت بر آن‌ها مشارکت کنند.

پژوهشگران همچنین می‌خواهند بذرهای گیاه را در باغ‌های گیاه‌شناسی بوگوتا پرورش دهند. در صورت موفقیت، احتمال دارد نمونه‌هایی از آن در آینده به باغ‌های گیاه‌شناسی سلطنتی کیو در بریتانیا نیز منتقل شوند تا امکان مطالعه و حفاظت بیشتر فراهم شود.

ماگدالنا امیدوار است نسل‌های آینده نیز فرصت دیدن این گیاهان غول‌پیکر را داشته باشند. او می‌گوید با وجود تفاوت در پیشینه و تخصص اعضای گروه اکتشافی، همه آن‌ها ویژگی مشترک داشتند: علاقه عمیق به طبیعت.

کشف ویکتوریا کلمبیانا نشان می‌دهد که حتی تصویری معمولی در شبکه‌های اجتماعی می‌تواند سرنخی ارزشمند برای شناسایی گونه‌های ناشناخته باشد؛ گونه‌هایی که شاید پیش از ثبت و مطالعه علمی، با خطر نابودی روبه‌رو شوند.