۱۰ اشتباه رایج در برخورد با افراد نابینا که شاید از آن‌ها خبر نداشته باشید

کمک‌کردن به افراد نابینا همیشه به معنای گرفتن دست یا همراهی با آن‌ها نیست. با ۱۰ اشتباه رایج در برخورد با نابینایان و روش درست رفتار آشنا شوید.

تصور کنید فردی نابینا با عصای سفید کنار خیابان ایستاده است. رهگذری با نیت کمک، ناگهان بازوی او را می‌گیرد و به آن سوی خیابان می‌برد؛ بی‌آنکه بداند شاید فرد اصلاً قصد عبور نداشته و فقط منتظر دوستش بوده است. این موقعیت نمونه‌ای از رفتارهایی است که با نیت خیر انجام می‌شوند، اما ممکن است استقلال، تمرکز و حتی ایمنی افراد نابینا را تحت‌تأثیر قرار دهند.

بسیاری از ما هنگام مواجهه با فرد نابینا نمی‌دانیم چه رفتاری مناسب‌تر است. آیا باید برای کمک پیش‌قدم شویم؟ می‌توانیم از کلماتی مانند «ببین» استفاده کنیم؟ هنگام عبور از پله‌ها چگونه باید فرد را راهنمایی کنیم؟ آیا گرفتن عصای سفید برای کمک به عبور از یک مانع کار درستی است؟

پاسخ این پرسش‌ها همیشه آن چیزی نیست که در نگاه اول تصور می‌کنیم.

براساس توصیه‌های بنیاد آمریکایی نابینایان (AFB) و مؤسسه ملی سلطنتی نابینایان بریتانیا (RNIB)، بسیاری از مشکلات ارتباطی با یک اقدام ساده قابل‌پیشگیری هستند: پیش از کمک‌کردن، از خود فرد بپرسیم چه چیزی نیاز دارد.

در گزارشی که مؤسسه RNIB در سال ۲۰۲۴ منتشر کرد، ۶۰ درصد افراد بینای شرکت‌کننده در یک نظرسنجی گفته بودند هنگام نزدیک‌شدن به افراد نابینا یا کم‌بینا برای پیشنهاد کمک، احساس اضطراب یا معذب‌بودن می‌کنند. چنین تردیدی ممکن است باعث شود بعضی افراد از کمک‌کردن صرف‌نظر کنند و برخی دیگر بدون پرسیدن نظر فرد، مستقیماً وارد عمل شوند.

به مناسبت ۱۵ اکتبر (۲۳ مهر)، روز جهانی عصای سفید، سراغ ۱۰ اشتباه رایج در برخورد با افراد نابینا و کم‌بینا رفته‌ایم؛ رفتارهایی که با چند تغییر ساده می‌توان آن‌ها را اصلاح کرد.

وقتی فرد نابینایی در محیطی شلوغ حرکت می‌کند، شاید اولین واکنش ما گرفتن دست یا بازوی او برای هدایتش باشد. اما این اقدام ناگهانی می‌تواند تعادلش را بر هم بزند یا باعث شود مسیر موردنظر خود را گم کند.

اگر می‌خواهید کمک کنید، ابتدا با او صحبت و پیشنهادتان را مطرح کنید. در صورت پذیرفتن کمک، معمولاً بهتر است بازوی خود را در اختیارش قرار دهید تا کمی بالاتر از آرنجتان را بگیرد و همراهتان حرکت کند. در این شیوه که راهنمای بینا (Sighted Guide) نام دارد، راهنما حدود نیم‌قدم جلوتر حرکت می‌کند و فرد نابینا می‌تواند از حرکت بدن او، تغییر مسیر و سرعت راه‌رفتن را تشخیص دهد.

نکته مهم این است که فرد نابینا باید بازوی راهنما را بگیرد، نه اینکه راهنما او را بکشد یا هل دهد. البته شیوه همراهی باید با ترجیح و نیاز خود فرد هماهنگ باشد.

داشتن عصای سفید لزوماً به معنای نیاز به همراه نیست. بسیاری از افراد نابینا با آموزش‌های جهت‌یابی و استفاده از ابزارهای کمک‌حرکتی، مسیرهای روزمره را مستقل طی می‌کنند. بااین‌حال، گاهی افراد با مشاهده عصای سفید فوراً برای کمک وارد عمل می‌شوند؛ حتی زمانی که فرد به‌خوبی از عهده کاری برمی‌آید.

راه بهتر این است که با جمله‌ای ساده مانند «سلام، کمکی از دستم برمیاد؟» پیشنهاد خود را مطرح کنیم. اگر پاسخ منفی بود، نیازی به اصرار نیست. ممکن است فرد مسیر را بشناسد، در حال تمرین مهارت‌های جهت‌یابی باشد یا ترجیح دهد مستقل حرکت کند.

فراموش نکنیم پیشنهاد کمک، محترمانه است؛ اما پذیرفتن آن باید انتخاب خود فرد باشد.

فرض کنید فرد نابینایی همراه دوستش به رستوران رفته است. پیشخدمت به‌جای اینکه سفارش را از خود او بپرسد، رو به همراهش می‌گوید: «ایشون چی میل دارن؟» چنین رفتاری شاید از سر ناآگاهی باشد، اما فرد نابینا را از گفت‌وگویی که مستقیماً به او مربوط می‌شود، کنار می‌گذارد.

نابینایی ارتباطی با توانایی شنیدن، صحبت‌کردن یا تصمیم‌گیری ندارد. بنابراین هنگام گفت‌وگو باید مستقیماً خود فرد را مخاطب قرار دهیم، نه همراه یا مراقب او را. این موضوع به‌ویژه در محیط‌های درمانی، بانک‌ها و ادارات اهمیت دارد؛ جایی که تصمیم‌ها ممکن است به اطلاعات شخصی، سلامت یا امور مالی فرد مربوط باشند.

اگر شخصی برای پاسخ‌دادن یا برقراری ارتباط به کمک نیاز داشته باشد، می‌تواند خودش این موضوع را بیان کند.

عبارت‌هایی مانند «برو اون‌طرف»، «در رو‌به‌روته» یا «اونجا بشین» معمولاً با اشاره دست یا نگاه همراه می‌شوند. اما بدون اطلاعات دقیق‌تر، ممکن است برای فرد نابینا کاربردی نباشند.

هنگام راهنمایی بهتر است از جهت‌های مشخص و نشانه‌های قابل‌تشخیص استفاده کنیم. برای مثال، به‌جای «آسانسور اون طرفه»، می‌توان گفت: «حدود پنج متر مستقیم برو، بعد به راست بپیچ. آسانسور کنار دومین در قرار داره.»

جهت چپ و راست نیز باید از موقعیت فردی که راهنمایی می‌شود بیان شود. اگر مسیر شامل پله، پیچ یا مانعی باشد، بهتر است آن را هم توضیح دهیم. البته نیازی نیست تمام جزئیات محیط را پشت سر هم بیان کنیم؛ اطلاعات باید مرتبط، روشن و متناسب با نیاز فرد باشند.

عصای سفید یکی از مهم‌ترین ابزارهای جهت‌یابی افراد نابیناست. جابه‌جاکردن آن بدون هماهنگی، حتی برای مرتب‌کردن محیط، ممکن است دسترسی فرد به وسیله کمک‌حرکتی‌اش را دشوار کند. این مسئله درباره اشیای روزمره نیز صدق می‌کند. فرد ممکن است جای کیف، لیوان، تلفن یا سایر وسایل خود را بداند و براساس همان موقعیت از آن‌ها استفاده کند. اگر وسایل را بدون اطلاع جابه‌جا کنیم، پیداکردن دوباره آن‌ها ممکن است زمان‌بر شود.

بهتر است پیش از تغییر محل اشیا، موضوع را با فرد در میان بگذاریم و در صورت جابه‌جایی، موقعیت جدیدشان را دقیق توضیح دهیم. همچنین باید از قراردادن وسایل اضافی در مسیرهای رفت‌وآمد خودداری کنیم؛ به‌خصوص اشیایی مانند صندلی، سطل زباله یا تابلوهای تبلیغاتی که ممکن است مسیر معمول را مسدود کنند.

فرد نابینایی را تصور کنید که بازوی شما را گرفته و در حال عبور از راهرو است. به چند پله می‌رسید و بدون اطلاع‌دادن شروع به پایین‌رفتن می‌کنید. با اینکه تغییر حرکت بدن شما می‌تواند به فرد سرنخ‌هایی بدهد، اعلام موانع مهم به او فرصت می‌دهد برای تغییر مسیر یا ارتفاع آماده شود.

هنگام نزدیک‌شدن به پله می‌توانید بگویید: «چند پله به سمت پایین داریم» یا «از اینجا پله‌ها شروع می‌شن.» برای عبور از درهای باریک نیز بهتر است وضعیت مسیر را توضیح دهید و در صورت نیاز از روش مناسب راهنمایی استفاده کنید.

اگر قرار است فرد روی صندلی بنشیند، به‌جای هل‌دادن او به سمت صندلی، می‌توانید با اجازه‌اش دست او را روی پشتی صندلی قرار دهید تا موقعیت آن را تشخیص دهد و خودش بنشیند.

در جمعی مشغول صحبت با فرد نابینایی هستید و ناگهان برای پاسخ‌دادن به شخص دیگری از محل فاصله می‌گیرید. اگر چیزی نگویید، ممکن است طرف مقابل متوجه رفتنتان نشود و همچنان به صحبت ادامه دهد. برای جلوگیری از چنین موقعیتی، هنگام ترک مکالمه کافی است اطلاع دهید که در حال رفتن هستید.

همچنین در محیط‌های شلوغ یا هنگام ملاقات با فردی که ممکن است صدای شما را نشناسد، بهتر است خودتان را معرفی کنید. برای مثال، می‌توانید بگویید: «سلام، من علی هستم. دیروز توی جلسه با هم صحبت کردیم.» در گفت‌وگوهای گروهی نیز اگر مشخص نیست مخاطب جمله چه کسی است، گفتن نام فرد می‌تواند کمک‌کننده باشد.

این رفتارهای ساده باعث می‌شوند ارتباط روشن‌تر و طبیعی‌تر پیش برود.

گاهی افراد بینا هنگام گفت‌وگو با شخص نابینا بیش‌ازحد مراقب کلمات خود هستند و تلاش می‌کنند از عبارت‌هایی مثل «دیدی چی شد؟»، «ببین» یا «بعداً می‌بینمت» استفاده نکنند. حتی ممکن است پس از به‌کاربردن چنین عبارتی فوراً عذرخواهی کنند.

اما این حساسیت معمولاً ضرورتی ندارد. واژه‌های مرتبط با دیدن در زبان روزمره کاربردهای مختلفی دارند و لزوماً به تجربه مستقیم بینایی اشاره نمی‌کنند.

بنیاد آمریکایی نابینایان توصیه می‌کند در مکالمه با افراد نابینا طبیعی صحبت کنیم و از واژه‌های رایج نترسیم. برای نمونه، پرسیدن اینکه «فلان فیلم رو دیدی؟» لزوماً نامناسب نیست. فرد نابینا نیز ممکن است فیلم‌ها را با استفاده از صدا، گفت‌وگوها و توضیح صوتی صحنه‌ها دنبال کند.

البته مثل هر ارتباط دیگری، اگر فردی ترجیح زبانی مشخصی داشت، بهتر است به آن احترام بگذاریم.

سگ‌های راهنما برای کمک به افراد نابینا در جهت‌یابی و عبور از موانع آموزش می‌بینند. هنگامی که سگ مشغول راهنمایی است، تمرکزش اهمیت زیادی دارد. صدا‌زدن، نوازش‌کردن یا خوراکی‌دادن به سگ بدون اجازه می‌تواند توجه او را از وظیفه‌اش منحرف کند.

بنابراین حتی اگر سگ آرام و دوستانه به نظر می‌رسد، نباید بدون هماهنگی با صاحبش به او نزدیک شویم یا حواسش را پرت کنیم.

اگر لازم است با سگ تعامل داشته باشید، ابتدا از فرد همراهش سؤال کنید. همچنین هنگام صحبت با فردی که سگ راهنما دارد، مخاطب شما خود فرد است، نه حیوان همراهش.

خط بریل یکی از ابزارهای مهم خواندن و نوشتن برای افراد نابیناست، اما همه افراد نابینا از آن استفاده نمی‌کنند. بعضی افراد خواندن بریل را آموخته‌اند و برخی ترجیح می‌دهند از صفحه‌خوان، فایل صوتی یا سایر فناوری‌های دسترس‌پذیر استفاده کنند. افراد کم‌بینا نیز ممکن است با درشت‌کردن نوشته‌ها یا تنظیم کنتراست صفحه، متن را مطالعه کنند.

بنابراین اگر قرار است فرم، منو، دستورالعمل یا سندی را در اختیار فرد نابینا قرار دهیم، نباید بدون پرسیدن نظرش روش دریافت اطلاعات را انتخاب کنیم. برای مثال، می‌توانیم بپرسیم: «ترجیح می‌دید اطلاعات رو به‌صورت فایل دیجیتال دریافت کنید یا روش دیگه‌ای براتون مناسب‌تره؟» این انتخاب در محیط‌های درمانی و اداری اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا دسترسی مستقل به اطلاعات می‌تواند به حفظ حریم خصوصی افراد کمک کند.

رفتار مناسب با افراد نابینا به مجموعه‌ای از تشریفات پیچیده نیاز ندارد. بسیاری از نکاتی که نهادهای تخصصی مطرح می‌کنند، بر همان اصولی استوارند که در ارتباط با هر فرد دیگری رعایت می‌کنیم: احترام به حریم شخصی، حق انتخاب و استقلال.

نباید فراموش کرد که نابینایی تجربه‌ای یکسان برای همه افراد نیست. فردی که از بدو تولد نابینا بوده، ممکن است روش‌های متفاوتی برای جهت‌یابی نسبت به کسی داشته باشد که در بزرگسالی بینایی خود را از دست داده است. افراد کم‌بینا نیز بسته به میزان بینایی باقی‌مانده و شرایط محیط، نیازهای متفاوتی دارند.

۱۵ اکتبر، روز جهانی عصای سفید، یادآور اهمیت استقلال و حق حضور برابر افراد نابینا در جامعه است. این استقلال تنها به مهارت‌های فردی وابسته نیست؛ طراحی مناسب پیاده‌روها، دسترس‌پذیری خدمات عمومی، رعایت مسیرهای عبور و آگاهی دیگران نیز در آن تأثیر دارند.

گاهی کمک مؤثر به فرد نابینا، همراهی او در عبور از خیابان است و گاهی کافی است مسیر پیاده‌رو را مسدود نکنیم، از جابه‌جاکردن وسایلش خودداری یا اطلاعات موردنیازش را دقیق بیان کنیم. مهم‌ترین نکته این است که به‌جای تصمیم‌گرفتن برای فرد نابینا، از خودش بپرسیم چه کمکی می‌خواهد.