برخلاف تصور، یائسگی باعث کاهش حجم ماده خاکستری مغز نمی‌شود

پژوهشی تازه نشان می‌دهد گذار به یائسگی برخلاف بلوغ و بارداری با کاهش ماده خاکستری همراه نیست و روند تحلیل مغز بر اثر پیری را موقتا آهسته می‌کند.

پژوهشی جدید درباره‌ی تغییرات مغز زنان در طول زندگی به نتیجه‌ای غیرمنتظره رسیده است: درحالی‌که بلوغ و بارداری با کاهش مشخص حجم ماده‌ی خاکستری مغز همراه هستند، پژوهشگران در دوره‌ی گذار به یائسگی چنین کاهشی مشاهده نکردند. یافته‌ها حتی نشان می‌دهند روند معمول کاهش حجم ماده‌ی خاکستری که با افزایش سن اتفاق می‌افتد، ممکن است هنگام گذار به یائسگی برای مدتی آهسته یا متوقف شود.

مغز انسان پس از رسیدن به بزرگسالی ساختاری کاملاً ثابت ندارد و در طول زندگی تغییر می‌کند. تغییرات شدید هورمونی از عواملی هستند که می‌توانند با بازآرایی ساختار مغز همراه شوند. پژوهش‌های قبلی نشان داده‌اند که در دوران بارداری حجم کلی مغز می‌تواند حدود چهار درصد کاهش پیدا کند. این کاهش لزوماً به معنی آسیب یا ازبین‌رفتن توانایی‌های مغز نیست و پژوهشگران آن را بخشی از فرایند بازسازمان‌دهی یا «تنظیم دقیق عصبی» می‌دانند.

در مطالعه‌‌ای جدید، سوفی فانت هوف از مرکز پزشکی دانشگاه آمستردام و همکارانش تغییرات ساختاری مغز را در سه مرحله‌ی مهم هورمونی زندگی زنان، یعنی نخستین قاعدگی، بارداری و یائسگی، با روش تحلیلی مشترکی بررسی کردند. پژوهشگران داده‌های MRI طولی را از مجموعه‌های دانشگاه لیدن و بیوبانک بریتانیا به کار گرفتند و در مجموع ۱٬۰۹۵ اسکن مغزی را تحلیل کردند.

برخلاف بلوغ و بارداری که با کاهش حجم ماده خاکستری مغز همراه هستند، دوران گذار به یائسگی چنین کاهشی را نشان نمی‌دهد

به گزارش ساینس نیوز، نتایج نشان داد دخترانی که در فاصله‌ی زمانی بین دو تصویربرداری مغزی، وارد مرحله‌ی اولین قاعدگی شده بودند، کاهش گسترده‌ای در حجم ماده‌ی خاکستری قشر مغز داشتند. الگویی مشابه، هرچند با تفاوت‌هایی در مناطق درگیر، در زنانی مشاهده شد که در فاصله‌ی اسکن‌ها باردار شده بودند. در هر دو دوره، تغییرات هورمونی شدید با بازآرایی گسترده‌ی قشر مغز همراه بود.

اما یائسگی الگوی متفاوتی داشت. زنانی که هنگام اسکن اول در دوران پیش از یائسگی بودند و تا اسکن دوم وارد دوره‌ی پس از یائسگی شده بودند، کاهش معناداری در حجم کلی یا قشری ماده‌ی خاکستری نشان ندادند. در مقابل، زنانی که در هر دو نوبت همچنان پیش از یائسگی بودند و همچنین زنانی که در هر دو نوبت پس از یائسگی قرار داشتند، کاهش معمول مرتبط با افزایش سن را تجربه کردند.

نتیجه به آن معنا نیست که ماده‌ی خاکستری مغز در دوران یائسگی افزایش پیدا می‌کند. فانت هوف توضیح می‌دهد که چنین برداشتی از نظر زیستی چندان محتمل نیست. تفسیر محتاطانه‌تر این است که گذار هورمونی یائسگی ممکن است برای مدتی روند طبیعی کاهش حجم ماده‌ی خاکستری بر اثر افزایش سن را آهسته کند. خود پژوهشگران نیز تأکید می‌کنند داده‌های ساختاری آن‌ها نمی‌تواند مشخص کند این الگو دقیقاً ناشی از افزایش انعطاف‌پذیری عصبی است یا فقط کاهش سرعت روند پیری مغز.

یافته‌ی جدید همچنین نباید به این شکل تعبیر شود که یائسگی از مغز محافظت می‌کند یا مشکلات شناختی این دوره وجود ندارند. بسیاری از زنان در دوره‌ی یائسگی تغییراتی در حافظه، تمرکز، خواب یا خلق‌وخو گزارش می‌کنند. پژوهش جدید فقط تغییر حجم ساختاری مغز را بررسی کرده است و درباره‌ی بهبود عملکرد شناختی، کاهش خطر آلزایمر یا علت علائم موسوم به مه مغزی نتیجه‌ای ارائه نمی‌دهد.

مطالعه محدودیت‌هایی نیز دارد. به گفته‌ی سوسانا کارمونا، پژوهشگر سلامت مغز مادران در مادرید، دوره‌ی پیش‌یائسگی ممکن است چندین سال طول بکشد و ارتباط میان تخمدان‌ها و مغز در تمام این مدت به‌تدریج در حال تغییر باشد. در پژوهش جدید، وضعیت زنان عمدتاً با دو اسکن در ابتدا و انتهای این بازه بررسی شده است و درنتیجه جزئیات تغییرات مغز در طول سال‌های میانی مشخص نیست.

مقایسه‌ی این سه دوره نشان می‌دهد مغز به همه‌ی تغییرات هورمونی واکنش یکسانی نشان نمی‌دهد. در بلوغ و بارداری، کاهش حجم ماده‌ی خاکستری در بخش‌هایی از مغز مشاهده شد، اما در دوره‌ی گذار به یائسگی الگوی متفاوتی دیده شد؛ در این مرحله بیشتر از کاهش یا افزایش جدید، نوعی ثابت‌ماندن نسبی حجم مغز گزارش شد.

برای مشخص‌شدن اینکه این تغییرات چه اثری بر عملکرد مغز و توانایی‌های شناختی دارند، به پژوهش‌های طولانی‌مدتی نیاز است که تغییرات هورمونی، ساختار مغز و عملکرد ذهنی افراد را طی چند سال هم‌زمان بررسی کنند.