چرا پزشکان طاعون ماسک منقاردار عجیب به صورت خود می‌زدند؟

ماسک سیاه منقاردار یکی از ترسناک‌ترین تصاویر باقی‌مانده از عصر همه‌گیری بیماری مرگباری است که پزشکان آن زمان هنوز علت واقعی‌اش را نمی‌دانستند.

تصویر پزشکی که سر تا پا لباس تیره پوشیده، عینکی گرد به چشم زده و ماسکی با منقاری بلند روی صورتش قرار گرفته، امروزه به نمادی از طاعون و ترس از همه‌گیری این بیماری تبدیل شده است. پزشکان تصور می‌کردند با پوشیدن ماسک منقاردار و قراردادن گیاهان معطر و ادویه درون آن، از ورود بیماری به بدن خود جلوگیری می‌کنند. منطق پشت طراحی این ماسک عجیب بر یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات پزشکی تاریخ استوار بود.

با مطرح‌شدن دوباره نام طاعون در پی گزارش‌های اخیر درباره مرگ یک کارمند مؤسسه پژوهشی مبارزه با طاعون در سیبری، تصاویر پزشکان منقاردار بار دیگر توجه کاربران را در سطح اینترنت به خود جلب کرده‌اند.

بااین‌حال، سازمان جهانی بهداشت دهم اکتبر اعلام کرد که مقام‌های روسیه هیچ موردی از طاعون را در منطقه ثبت نکرده‌اند و آزمایش‌ها روی افراد مرتبط با کارمند جان‌باخته نیز هیچ‌گونه عامل بیماری‌زای خطرناکی را شناسایی نکرده است. مقام‌ها همچنین گزارش دادند که برخلاف اخبار منتشرشده در رسانه‌ها، هیچ‌گونه حادثه مرتبط با ایمنی زیستی در آزمایشگاه رخ نداده و هیچ مورد دیگری از ذات‌الریه شدید مرتبط با این پرونده مشاهده نشده است.

اما فارغ از هیاهو و شایعات شبکه‌های اجتماعی، بیایید جنبه‌ای نمادین از بیماری طاعون را بررسی کنیم: ماسک معروف پزشکان طاعون دقیقاً چه بود، چرا منقار داشت و آیا واقعاً می‌توانست از افراد در برابر بیماری محافظت کند؟

پزشکان طاعون در دوره‌های مختلف تاریخ اروپا، هنگام شیوع بیماری به درمان بیماران می‌پرداختند. بااین‌حال، لباس منقارداری که امروز به‌عنوان نماد این پزشکان می‌شناسیم، عمدتاً با شیوع‌های طاعون در قرن هفدهم میلادی ارتباط دارد؛ نه با مرگ سیاه در قرن چهاردهم. مستندات تاریخی نشان می‌دهد که نمونه‌های اولیه‌ این پوشش نمادین نزدیک به ۳۰۰ سال پس از پایان طاعون بزرگ اروپا (۱۳۴۷–۱۳۵۱ میلادی)، ظاهر شدند.

یکی از افرادی که معمولاً طراحی لباس طاعون به او نسبت داده می‌شود، شارل دو لورم، پزشک فرانسوی دربار بود. او در قرن هفدهم به چندین تن از اعضای خاندان‌های سلطنتی فرانسه، ازجمله لوئی سیزدهم و گاستون دورلئان (پسر ماری مدیچی) خدمت می‌کرد و گفته می‌شود که برای محافظت در برابر بیماری، پوششی سرتاسری از چرم طراحی کرده بود.

پوشش منقاردار عمدتاً با شیوع‌های طاعون در قرن هفدهم میلادی ارتباط دارد؛ نه با مرگ سیاه در قرن چهاردهم

پوشش محافظ طاعون شامل لباسی بلند، دستکش، کلاه، عینک و ماسکی با بینی کشیده و منقاردار می‌شد. پزشکان همچنین گاهی عصایی در دست داشتند تا هنگام معاینه یا مواجهه با بیماران، بدون نزدیک‌شدن بیش‌ازحد به آن‌ها از آن استفاده کنند.

بااین‌حال، تاریخچه لباس نمادین طاعون به روشنی تصویر مشهور آن نیست. پژوهشی که سال ۲۰۲۴ در «مجله اروپایی تاریخ پزشکی و سلامت» منتشر شد، نشان داد که روایت رایج درباره لباس دو لورم، از ترکیب منابع تاریخی متفاوت شکل گرفته است و برخی جزئیات تصویر امروزی پزشک طاعون لزوماً با پوشش واقعی او مطابقت ندارند.

بنابراین، هرچند پزشکان طاعون واقعاً وجود داشتند و برخی از آن‌ها از پوشش‌های محافظ استفاده می‌کردند، نباید تصور کنیم که تمام پزشکان آن دوران لباس یکسانی می‌پوشیدند یا ماسک منقاردار در تمام دوره‌های همه‌گیری طاعون رایج بود.

پاسخ را باید در نظریه‌ای جست‌وجو کرد که پیش از کشف میکروب‌ها، بخش مهمی از پزشکی اروپا را تحت تأثیر قرار داده بود: نظریه میاسما.

براساس این نظریه، بیماری‌هایی مانند طاعون می‌توانستند از طریق هوای آلوده و بدبویی منتقل شوند که از مواد فاسد، اجساد و محیط‌های آلوده سرچشمه می‌گرفت. پزشکان آن زمان هنوز نمی‌دانستند که باکتری‌ها می‌توانند عامل بیماری باشند؛ بنابراین، برای مقابله با طاعون تلاش می‌کردند هوایی را که تنفس می‌کردند، پاکسازی کنند.

در همین چارچوب، منقار ماسک کاربردی مشخص داشت. پزشکان فضای داخل آن را با مواد معطر، گیاهان دارویی و ادویه‌ها پر می‌کردند تا هوای ورودی پیش از رسیدن به بینی و ریه‌ها از این مواد عبور کند.

از جمله موادی که در این ترکیبات به کار می‌رفتند، می‌توان به دارچین، مُر و دیگر ترکیبات گیاهی اشاره کرد. برخی پزشکان از تریاک یا فرآورده‌های دارویی پیچیده‌ای مانند تریاق نیز استفاده می‌کردند؛ ترکیباتی که گاهی ده‌ها ماده مختلف داشتند و برای مقابله با مسمومیت‌ها و بیماری‌ها به کار می‌رفتند.

شارل دو لورم باور داشت که شکل کشیده ماسک به هوای ورودی فرصت می‌دهد تا پیش از رسیدن به دستگاه تنفسی، با عطر گیاهان آمیخته شود. بدین ترتیب، منقار صرفاً یک ویژگی ظاهری نبود؛ بلکه براساس باور پزشکی آن زمان، بخشی از سازوکار محافظتی لباس محسوب می‌شد.

اما مشکل این بود که خوشبوکردن هوا به معنای ازبین‌بردن عامل بیماری‌زا نیست. این روش شاید بوی نامطبوع محیط را کاهش می‌داد، اما نمی‌توانست باکتری عامل طاعون را به‌طور مطمئن از بین ببرد یا مانع انتقال آن شود.

پاسخ کوتاه این است که شواهدی برای اثربخشی ماسک منقاردار به‌عنوان وسیله‌ای برای جلوگیری از ابتلا به طاعون وجود ندارد.

عامل بیماری طاعون، باکتری «یرسینیا پستیس» است؛ میکروبی که می‌تواند از طریق گزش کک آلوده، تماس با بافت‌ها یا مایعات بدن حیوان آلوده و استنشاق قطرات تنفسی عفونی منتقل شود. روش انتقال به شکل بیماری و شرایط مواجهه بستگی دارد.

پوشش چرمی، دستکش و عینک ممکن بود تا حدی تماس مستقیم پوست و چشم با مواد آلوده را کاهش دهند. لباس پوشیده همچنین می‌توانست بخشی از بدن را در برابر تماس با کک‌ها محافظت کند. بااین‌حال، این مزایای احتمالی را نباید به طراحی منقار یا ترکیبات معطر داخل آن نسبت داد؛ ضمن اینکه میزان حفاظت واقعی این لباس‌ها به‌درستی مشخص نیست.

مشکل اساسی این بود که پزشکان هنوز عامل بیماری را نمی‌شناختند و در نتیجه، نمی‌توانستند راهکارهای حفاظتی خود را براساس سازوکار واقعی انتقال آن طراحی کنند.

مورخانی مانند فرانک ام. اسنودن اشاره کرده‌اند که روش‌های درمانی رایج در پزشکی اوایل دوران مدرن، تأثیر اندکی بر افزایش طول عمر بیماران یا درمان طاعون داشتند. با پیشرفت دانش میکروب‌شناسی، روشن شد که برای مقابله مؤثر با بیماری باید عامل عفونی و مسیر انتقال آن را شناخت؛ نه اینکه صرفاً بوی محیط را تغییر داد.

پیشرفت میکروب‌شناسی در قرن نوزدهم، درک دانشمندان از بیماری‌های عفونی را متحول کرد. در سال ۱۸۹۴، الکساندر یرسن، پزشک و باکتری‌شناس سوئیسی، باکتری عامل طاعون را در جریان شیوع بیماری در هنگ‌کنگ شناسایی کرد. این کشف به درک علمی‌تر بیماری و راه‌های انتقال آن کمک کرد.

در قرن بیستم، پژوهش‌های وو لیِن‌تِه، پزشک و متخصص بهداشت عمومی نیز نقش مهمی در مقابله با طاعون ریوی در منچوری داشت. او در جریان همه‌گیری سال‌های ۱۹۱۰ و ۱۹۱۱، از ماسکی چندلایه با گاز و پنبه استفاده کرد که در مقایسه با ماسک منقاردار، بر اصول متفاوتی از حفاظت تنفسی استوار بود.

شواهدی برای اثربخشی ماسک منقاردار به‌عنوان وسیله‌ای برای جلوگیری از ابتلا به طاعون وجود ندارد

این تغییر مهم بود: به‌جای تلاش برای خوشبوکردن هوای ورودی، دانشمندان به استفاده از لایه‌های فیزیکی برای کاهش تماس با قطرات عفونی روی آوردند. این رویکرد به شکل‌گیری روش‌های جدید کنترل عفونت کمک کرد و بعدها در طراحی ماسک‌های پزشکی مدرن نقش داشت.

امروزه نیز روش‌های حفاظت در برابر طاعون به نوع مواجهه بستگی دارند. برای مثال، مراقبت از بیمار مبتلا به طاعون ریوی به رعایت احتیاط‌های استاندارد و اقدامات حفاظتی در برابر قطرات تنفسی نیاز دارد. مراکز درمانی برای انتخاب تجهیزات مناسب، از دستورالعمل‌های علمی و ارزیابی خطر استفاده می‌کنند.

ماسک منقاردار به‌دلیل ظاهر غیرعادی‌اش، جایگاهی فراتر از تاریخ پزشکی پیدا کرده است. این پوشش در نمایش‌های ایتالیایی، جشن‌های کارناوال و فرهنگ عامه به نمادی از مرگ، بیماری و رمزوراز تبدیل شده و امروزه در فیلم‌ها، بازی‌های ویدئویی و لباس‌های نمایشی دیده می‌شود.

اما تصویر ترسناک ماسک منقاردار نباید ما را از واقعیت علمی طاعون منحرف کند. طاعون هنوز در برخی مناطق جهان وجود دارد؛ اما شناسایی زودهنگام بیماری، درمان مناسب با آنتی‌بیوتیک‌ها و رعایت اقدامات بهداشت عمومی می‌تواند خطر آن را کاهش دهد.

در ماجرای اخیر روسیه نیز باید میان گزارش‌های اولیه و اطلاعات تأییدشده تفاوت قائل شد. تا ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶، سازمان جهانی بهداشت از ثبت‌نشدن مورد طاعون در منطقه سیبری خبر داده و اعلام کرده که شواهدی از انتقال مداوم بیماری در ارتباط با این رویداد به دست نیامده است. بنابراین، توصیف این ماجرا به‌عنوان شیوع تأییدشده طاعون دقیق نیست.

ماسک منقاردار پزشکان طاعون یادگاری از دورانی است که انسان برای مقابله با بیماری‌های مرگبار، هنوز شناخت درستی از میکروب‌ها نداشت. این ماسک نشان می‌دهد که تلاش برای محافظت از جان انسان‌ها قدمتی طولانی دارد؛ اما همچنین یادآوری می‌کند که نیت خوب و ابزارهای عجیب، بدون شناخت علمی سازوکار بیماری، لزوماً به حفاظت مؤثر منجر نمی‌شوند.