وداع با مادر مهندسی نرم‌افزار؛ مارگارت همیلتون، برنامه‌نویس پیشگام برنامه آپولو از دنیا رفت

زنی که اصطلاح «مهندسی نرم‌افزار» را رواج داد و کدهای نرم‌افزاری‌اش به فرود نخستین انسان‌ها روی ماه کمک کرد، در ۹۰ سالگی چشم از جهان فرو بست.

تصور مارگارت همیلتون بدون یادآوری عکس نمادینش تقریباً غیرممکن است؛ همان عکسی که در آن کنار توده‌ای از کاغذها، به بلندی قد خودش ایستاده است؛ کاغذهایی که دربردارنده‌ی تمام کدهای نرم‌افزار هدایت مأموریت آپولو بودند. همیلتون با رهبری تیم توسعه این نرم‌افزار، نقشی تعیین‌کننده در فرود ایمن انسان روی ماه ایفا و به شکل‌گیری رشته‌ای کمک کرد که امروزه آن را مهندسی نرم‌افزار می‌نامیم.

براساس اعلام مؤسسه فناوری ماساچوست، همیلتون ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ در ۹۰ سالگی از دنیا رفت. میراث او تنها به برنامه آپولو محدود نمی‌شود؛ او از پیشگامان برنامه‌نویسی کامپیوتر، پژوهشگری پرکار و کارآفرینی بود که با تلاش برای به‌رسمیت‌شناختن مهندسی نرم‌افزار، مسیر نسل‌های بعدی متخصصان این حوزه را هموار کرد.

مارگارت همیلتون در سال ۱۹۳۶ در شهر پائولی ایالت ایندیانا به دنیا آمد. او پس از دریافت مدرک کارشناسی ریاضیات از کالج ارلهام در سال ۱۹۵۸، به همراه همسرش به ماساچوست نقل مکان کرد و یک سال بعد فعالیت خود را در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) آغاز کرد.

همیلتون در آنجا روی نرم‌افزار پیش‌بینی آب‌وهوا کار کرد و با ادوارد نورتون لورنتس، هواشناسی که از بنیان‌گذاران نظریه مدرن آشوب به شمار می‌رود، همکاری داشت. او سپس به توسعه نرم‌افزارهای دفاع هوایی پرداخت؛ تجربه‌هایی که زمینه را برای ورودش به پروژه‌ای بسیار بلندپروازانه‌تر فراهم کردند.

در سال ۱۹۶۵، آزمایشگاه ابزار دقیق MIT مسئولیت توسعه نرم‌افزار پروازی برنامه آپولو را بر عهده گرفت؛ برنامه‌ای که هدفش فرستادن انسان به ماه بود. همیلتون برای پیوستن به پروژه درخواست داد و به نخستین برنامه‌نویس استخدام‌شده برای این کار و نخستین برنامه‌نویس زن پروژه آپولو تبدیل شد.

مارگارت همیلتون به نخستین برنامه‌نویس زن برنامه آپولو تبدیل شد

همیلتون در سال ۲۰۱۹ به روزنامه گاردین گفت: «هم خود ایده برایم جذاب بود و هم این واقعیت که چنین کاری پیش از آن انجام نشده بود. من نخستین برنامه‌نویسی بودم که به پروژه پیوستم و نخستین زنی بودم که استخدام کردند.»

همیلتون ابتدا روی مأموریت‌های بدون سرنشین کار کرد و سپس سرپرستی تیم توسعه نرم‌افزار پروازی مأموریت‌های سرنشین‌دار را بر عهده گرفت. او بعدها به معاونت مدیریت تیم ماژول فرماندهی و سرویس آپولو رسید. با گسترش پروژه، صدها نفر در توسعه نرم‌افزار آن مشارکت داشتند؛ نرم‌افزاری که عملکرد درستش برای بازگشت سالم فضانوردان به زمین حیاتی بود.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای همیلتون، توسعه نرم‌افزارهای اولویت‌محور و رویکردی موسوم به برنامه‌نویسی دفاعی بود. در این روش، نرم‌افزار به‌گونه‌ای طراحی می‌شود که بتواند شرایط پیش‌بینی‌نشده را مدیریت کند و در صورت بروز مشکل، منابع کامپیوتر را برای انجام وظایف ضروری حفظ کند.

اهمیت این رویکرد در ۲۰ ژوئیه ۱۹۶۹، هنگام فرود مأموریت آپولو ۱۱ روی ماه، آشکار شد. اندکی پیش از فرود ماژول ماه‌نشین، کامپیوتر هشدارهایی صادر کرد. فعالیت‌های پردازشی اضافی و مشکلی در مدیریت بار کاری، سامانه را با خطر اضافه‌بار روبه‌رو کرده بودند؛ وضعیتی که می‌توانست فرود تاریخی را به خطر بیندازد.

اما نرم‌افزار اولویت‌محور آپولو توانست وظایف کم‌اهمیت‌تر را کنار بگذارد و منابع پردازشی را برای کارهای حیاتی حفظ کند. به این ترتیب، کامپیوتر به انجام وظایف ضروری ادامه داد و مأموریت توانست پیش برود. نیل آرمسترانگ و باز آلدرین با موفقیت روی ماه فرود آمدند و آرمسترانگ نخستین انسانی شد که قدم بر سطح قمر زمین گذاشت.

همیلتون بعدها درباره تجربه خود گفت که در آن لحظه تمرکزش بر خود مأموریت نبود، بلکه به نرم‌افزار فکر می‌کرد. او در مصاحبه‌ای در سال ۲۰۱۷ توضیح داد که ناگهان تمام کارهایی که تیم تا آن زمان انجام داده بود، در برابر چشمانش معنا پیدا کرد: «ما انجامش دادیم. کار کرد.»

آن موفقیت نشان داد که نرم‌افزار صرفاً مجموعه‌ای از دستورها برای کامپیوتر نیست؛ طراحی درست می‌تواند در حساس‌ترین لحظات، تفاوت میان موفقیت و شکست را رقم بزند.

همیلتون در زمانی فعالیت می‌کرد که نرم‌افزار هنوز به‌اندازه سخت‌افزار جدی گرفته نمی‌شد

همیلتون در زمانی فعالیت می‌کرد که نرم‌افزار هنوز به‌اندازه سخت‌افزار جدی گرفته نمی‌شد. او برای تغییر این نگرش، اصطلاح «مهندسی نرم‌افزار» را رواج داد تا نشان دهد طراحی و توسعه نرم‌افزار نیز به دانش مهندسی، روش‌های دقیق و مسئولیت‌پذیری نیاز دارد.

همیلتون سال ۲۰۱۷ در گفت‌وگو با روزنامه اسپانیایی ال‌پائیس توضیح داد که اصطلاح مهندسی نرم‌افزار را برای متمایزکردن حوزه نرم‌افزار از سخت‌افزار و سایر شاخه‌های مهندسی به کار برده است؛ درعین‌حال، تمام این حوزه‌ها را بخشی از فرایند گسترده‌تر مهندسی سامانه‌ها می‌دانست. به گفته او، وقتی نخستین بار این عبارت را مطرح کرد، برخی آن را خنده‌دار می‌دانستند.

پس از آپولو، نرم‌افزار توسعه‌یافته زیر نظر همیلتون در پروژه‌های دیگر نیز به کار گرفته شد؛ از جمله اسکای‌لب، نخستین ایستگاه فضایی ناسا و برنامه شاتل فضایی. او همچنین مسیر کارآفرینی را در پیش گرفت و در سال ۱۹۷۶ شرکت «هایِر اُردر سافت‌وِر» را تأسیس کرد. یک دهه بعد نیز شرکت «همیلتون تکنالوجیز» را بنیان گذاشت.

دستاوردهای همیلتون در دهه‌های بعد مورد توجه گسترده‌تر قرار گرفت. او در سال ۲۰۰۳ جایزه دستاوردهای برجسته ناسا در حوزه فضا را دریافت کرد و در سال ۲۰۱۶، باراک اوباما، رئیس‌جمهور وقت آمریکا، نشان افتخار آزادی ریاست‌جمهوری را به او اهدا کرد. او همچنین در سال ۲۰۲۲ به تالار مشاهیر ملی هوانوردی آمریکا راه یافت و در سال ۲۰۲۵ جایزه مایکل کالینز برای یک عمر دستاورد را از موزه ملی هوا و فضای اسمیتسونین دریافت کرد.

تصویر همیلتون حتی در مجموعه لِگوی «زنان ناسا» نیز جاودانه شد؛ مجموعه‌ای که از زنان تأثیرگذار در تاریخ اکتشافات فضایی تجلیل می‌کرد.

مارگارت همیلتون در دورانی فعالیت کرد که کامپیوترها و نرم‌افزارها هنوز به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره تبدیل نشده بودند. او با نشان‌دادن اهمیت نرم‌افزار در مأموریتی که کوچک‌ترین خطا می‌توانست پیامدهای جبران‌ناپذیر داشته باشد، به تثبیت جایگاه مهندسی نرم‌افزار کمک کرد. میراث او نه‌فقط در تاریخ سفرهای فضایی، بلکه در سامانه‌های پیچیده‌ای ادامه دارد که امروزه زیرساخت‌های فناوری و دنیای مدرن را اداره می‌کنند.