۱۸ مهر؛ از وزن‌کردن زمین تا نخستین المپیک ماهواره‌ای

تلویزیون از اقیانوس گذشت، تریتون در تلسکوپی دست‌ساز پیدا شد و پیمانی تاریخی برای فضای بیرونی اعتبار یافت.

بعضی روزها مرزهای جهان را جابه‌جا می‌کنند. گاهی با ترازویی ظریف در اتاق آزمایش، گاهی با سیگنالی لرزان بر فراز اقیانوس و گاهی با تلسکوپی که سازنده‌اش خودش تراشیده است.

روایت امروز میان زمین، مدار و ژنوم انسان رفت‌وآمد دارد؛ ۶ قصه درباره‌ی آدم‌ها و ابزارهایی که فاصله‌های ظاهرا عبورناپذیر را کوتاه کردند.

۴۲ سال پیش، پاول دورف در لنینگراد اتحاد جماهیر شوروی به دنیا آمد؛ کارآفرینی که بعدها نامش با دو شبکه‌ی پرمخاطب گره خورد. او در سال ۲۰۰۶ همراه برادرش نیکلای، شبکه‌ی اجتماعی VKontakte را پایه گذاشت و پس از بالاگرفتن اختلاف‌ها بر سر کنترل محتوا و اطلاعات کاربران، روسیه را ترک کرد.

تلگرام پیام‌رسانی را به میدان جدال حریم خصوصی و مسئولیت بدل کرد

تلگرام در سال ۲۰۱۳ از دل همان تجربه پدید آمد و حریم خصوصی، رمزنگاری و مقاومت در برابر فشار دولت‌ها را به بخش اصلی هویت خود بدل کرد. مسیر دورف بی‌حاشیه نماند و عملکرد تلگرام بارها میان مدافعان آزادی بیان، نهادهای قضایی و منتقدان شیوه‌ی نظارت بر محتوا محل جدال شد. اثر ماندگار او را می‌توان در پرسشی دید که هنوز بی‌پاسخ قطعی مانده است؛ یک سکوی جهانی تا کجا مسئول رفتار کاربرانش به‌شمار می‌رود؟

۵۹ سال پیش، جهان هنوز انسانی را به ماه نفرستاده بود؛ اما قدرت‌های بزرگ برای جلوگیری از انتقال مسابقه‌ی تسلیحاتی به مدار به توافق رسیدند. پیمان ۱۷ ماده‌ای فضای ماورای جو که در ژانویه‌ی ۱۹۶۷ برای امضا گشوده شده بود، پس از سپرده‌شدن اسناد تصویب لازم در واشینگتن، لندن و مسکو اعتبار حقوقی پیدا کرد.

پیمان استقرار سلاح‌های هسته‌ای و دیگر سلاح‌های کشتارجمعی در مدار و اجرام آسمانی را ممنوع می‌کند و اجازه نمی‌دهد کشوری ماه، سیاره‌ای دیگر یا بخشی از فضای بیرونی را به مالکیت ملی خود درآورد. متن حتی فضانوردان را «فرستادگان بشریت» می‌خواند و دولت‌ها را مسئول فعالیت بازیگران خصوصی می‌داند.

امروز که اسپیس‌ایکس هزاران ماهواره به مدار می‌فرستد و بحث استخراج منابع ماه جدی‌تر شده، همان سند قدیمی همچنان ستون حقوق فضایی مانده است. سکوت پیمان درباره‌ی جزئیات بهره‌برداری تجاری نشان می‌دهد قواعد نوشته‌شده برای آغاز عصر فضا، اکنون زیر فشار اقتصادی کاملا متفاوت قرار گرفته‌اند.

۶۲ سال پیش، تماشای هم‌زمان رویدادی در سوی دیگر اقیانوس هنوز شبیه نمایش توان مهندسی بود. هنگام افتتاح المپیک توکیو، ایستگاه کاشیما تصویر تلویزیونی را به ماهواره‌ی Syncom 3 فرستاد و ماهواره سیگنال را به پوینت موگو در کالیفرنیا رساند. صدا مسیر دیگری داشت؛ از کابل زیردریایی عبور کرد و سپس با تصویر هماهنگ شد.

Syncom 3 که دو ماه پیش‌تر به فضا رفته بود، نخستین ماهواره‌ای شد که به مدار واقعا زمین‌ایستا رسید. ۱۴ روز نزدیک به ۳ ساعت برنامه‌ی المپیک پخش می‌شد و بیش از ۵۰ میلیون اروپایی نیز پوشش همان‌روز مسابقات را دیدند.

پخش زنده‌ی اینترنتی امروز با لمس یک صفحه آغاز می‌شود، اما پشت آن همان آرزوی قدیمی جریان دارد؛ رساندن صدا و تصویر بدون اعتنا به فاصله. المپیک توکیو نشان داد ماهواره می‌تواند جهان را به یک سالن تماشای مشترک تبدیل کند.

۲۹۵ سال پیش، هنری کاوندیش در نیس به دنیا آمد؛ دانشمندی گوشه‌گیر که دقت آزمایشگاهی‌اش از شهرت اجتماعی او بسیار بیشتر بود. کاوندیش در سال ۱۷۶۶ ویژگی‌های گازی را بررسی کرد که «هوای آتش‌گیر» می‌نامیدند و امروز آن را هیدروژن می‌شناسیم. آزمایش‌های بعدی او به روشن‌شدن چگونگی تشکیل آب از هیدروژن و اکسیژن کمک کرد.

شاهکارش در سال ۱۷۹۸ با دو گلوله‌ی سربی، وزنه‌های بزرگ و ترازوی پیچشی رقم خورد. او کشش گرانشی بسیار ضعیف میان جرم‌ها را سنجید و چگالی متوسط زمین را ۵٫۴۸ برابر آب به‌دست آورد؛ رقمی شگفت‌انگیز در نزدیکی مقدار پذیرفته‌شده‌ی امروزی، یعنی حدود ۵٫۵۱.

آزمایش کاوندیش راه محاسبه‌ی جرم زمین و سپس سنجش جرم اجرام دیگر را هموار کرد. نوشته‌های منتشرنشده‌ی او درباره‌ی برق نیز دهه‌ها بعد نشان دادند که سکوت شخصی‌اش چه اندازه از دستاوردهای علمی او را پنهان نگه داشته بود.

تنها ۱۷ روز از کشف نپتون گذشته بود که ویلیام لاسل نقطه‌ای تازه را کنار سیاره دید. اخترشناس بریتانیایی ۱۸۰ سال پیش از رصدخانه‌ی شخصی خود در لیورپول و با تلسکوپی دست‌ساز، تریتون (Triton) را پیدا کرد؛ قمری که بعدها عجیب‌تر از تصور نخستین کاشفش از آب درآمد.

قمری اسیرشده شاید اقیانوسی پنهان زیر پوسته‌ی یخی خود داشته باشد

تریتون با قطری نزدیک به ۲۷۰۰ کیلومتر، بزرگ‌ترین قمر نپتون به‌شمار می‌رود و در جهتی مخالف چرخش سیاره مدار می‌زند. حرکت پس‌رونده احتمال می‌دهد تریتون روزگاری جرمی در کمربند کویپر بوده و گرانش نپتون آن را به دام انداخته باشد.

Voyager 2 در سال ۱۹۸۹ تنها دیدار نزدیک بشر با تریتون را رقم زد و آبفشان‌ها، سطح یخی و جو رقیقش را ثبت کرد. احتمال وجود اقیانوسی زیر پوسته، قمر دوردست را به هدفی جذاب برای جست‌وجوی محیط‌های زیست‌پذیر بدل کرده؛ جهانی که لاسل هنگام کشفش هنوز آن را حلقه‌ای احتمالی پیرامون نپتون می‌پنداشت.

۸۹ سال پیش، لروی هود در میزولا در ایالت مونتانا متولد شد. کار او زیست‌شناسی را از فرایندی متکی بر دست‌ورزی‌های طولانی به علمی مجهز به ابزارهای خودکار نزدیک کرد. هود و همکارانش دستگاه‌هایی برای تعیین توالی پروتئین، ساخت دی‌ان‌ای، ساخت پپتید و خواندن خودکار توالی دی‌ان‌ای توسعه دادند.

تعیین‌کننده‌ی خودکار توالی دی‌ان‌ای که در سال ۱۹۸۶ معرفی شد، سرعت و مقیاس خواندن ژن‌ها را چنان بالا برد که رمزگشایی نزدیک به ۳ میلیارد جفت‌باز ژنوم انسان از رؤیایی بلندپروازانه به پروژه‌ای عملی تبدیل شد. همان خانواده‌ی ابزارها به رشد اپلاید بایوسیستمز و شکل‌گیری صنعت مدرن ژنومیک یاری رساند.

هود بعدها از بنیان‌گذاران زیست‌شناسی سامانه‌ها شد؛ رویکردی که ژن، پروتئین و سلول را اجزای جداافتاده نمی‌بیند. خطی که از دستگاه آزمایشگاهی او آغاز شد، اکنون به تشخیص مولکولی و پزشکی شخصی رسیده و انتخاب درمان بر پایه‌ی ویژگی‌های زیستی هر بیمار را امکان‌پذیرتر کرده است.